Column: ’30 jaar Srebrenica: een ongemakkelijke les in collectieve naïviteit’

De enclave Srebrenica viel vandaag precies 30 jaar geleden. Die val ging, volgens de Helmondse veteraan Wilbert Linders, gepaard met de systematische moord op ruim 8.000 Bosnische moslimmannen en -jongens. Deze vrijdag lopen duizenden mensen, onder wie overlevenden, hun kinderen en nabestaanden, de jaarlijkse Marš mira, als levende herdenking aan wat daar gebeurde. In deze column blikt Linders terug op zijn tijd in Srebrenica en deelt hij zijn zorgen over de staat van de wereld.

Ondanks internationale erkenning van deze genocide, door zowel het Joegoslavië-tribunaal als het Internationaal Gerechtshof, blijft ontkenning voortbestaan, zelfs onder sommige Servische leiders. Die schrijnende mix van erkenning én ontkenning laat zien hoe kwetsbaar waarheid en vrede zijn als ze politiek worden. Ik weet dat niet uit boeken of documentaires. Ik was daar.

Als politieman namens de Verenigde Naties (UNIPTF-2) was ik in Bosnië van 1996 tot maart 1997. Daar zag ik de sporen van de genocide van dichtbij. Ik bezocht massagraven, sprak met nabestaanden, hoorde hun verhalen. Mijn collega’s, jonge kerels van in de twintig, stonden soms met tranen in de ogen achter hun camera. Niet alleen vanwege wat we zagen, maar ook vanwege wat we níét konden doen. Er was geen mandaat. Geen steun. En vooral: geen politieke wil.

Pijnlijke realiteit
Zelfs Joris Voorhoeve – voormalig Minister van Defensie van Nederland – gaf later toe: “Mijn oorspronkelijke instructies waren om Srebrenica op te offeren.” Hij erkende dat het gebrek aan luchtsteun rampzalig was. Maar daarmee was de pijnlijke realiteit niet minder hard. Van ‘Nooit meer oorlog in Europa’ naar een wereld in brand.

Elke keer dat ik hoor: “We zijn al 80 jaar bevrijd”, voelt dat voor mij als een halve waarheid. Want tussen 1945 en vandaag ís er oorlog geweest op ons continent. Srebrenica was genocide.

Vrede verkruimelt
De oorlog in Srebrenica is lang gebagatelliseerd of vergeten in het publieke geheugen. Maar hoe kun je vrede claimen als je één genocide over het hoofd ziet? En vandaag? De oorlog in Oekraïne herinnert ons eraan hoe snel vrede kan verkruimelen. Grenzen vervagen, haat laait op, propaganda werkt.

De VN-secretaris-generaal zei het scherp tijdens een eerdere herdenking: “De wereld faalde in Srebrenica, niet door ongeluk, maar door beleid, propaganda en internationale onverschilligheid.”

Machteloosheid
Het is een les die wij nu moeten toepassen op Oekraïne, op Gaza, op vluchtelingenbeleid, overal waar mensen op basis van afkomst, geloof of macht worden onderdrukt. Machteloosheid versus verantwoordelijkheid. Als veteraan voel ik die machteloosheid nog steeds. Wij stonden daar, zichtbaar, in blauw, maar zonder tanden. We mochten niets.

De vraag is niet óf we hadden moeten ingrijpen. Die vraag beantwoord ik dagelijks als ik terugdenk. De vraag is: waarom durfde niemand de politieke keuze te maken om in te grijpen? De verantwoordelijk minister van defensie, Joris Voorhoeve, zei: “Politieke keuzes maken is kiezen tussen het geaccepteerde kwaad en het onzekere gevaar van actie.”

Niets doen
Maar in 1995 was er een keus om niets te doen. En dat heeft duizenden mensen het leven gekost. Dát is het onverteerbare. Op 11 juli denk ik terug aan de gezichten die ik heb gezien, de graven die ik heb bezocht en de onmacht die me nog steeds achtervolgt. Ik denk aan de ruim 8.000 mannen en jongens die in een safe area onder onze ogen werden afgevoerd en vermoord.

Ik denk ook aan mijn collega’s, jonge Nederlandse blauwhelmen, die daar stonden, met hun helm op, hun hart vol vragen en hun handen gebonden. En ik denk: als we onze lessen toen niet toepassen op vandaag, wat hebben we dan eigenlijk geleerd? Daarom roep ik iedereen op: herdenk niet alleen. Handel. Spreek je uit. Durf moeilijke keuzes te maken. En besef: vrede is geen stilstand, maar een opdracht.

Wilbert Linders
Veteraan | Politicus | Helmonder

Beeld: Wilbert Linders