Eeuwenoude koortraditie in Helmond loopt ten einde: ‘Gregoriaans vraagt tijd en aandacht’

Na meer dan honderd jaar komt er een einde aan het Sint-Jozefkoor in Helmond. Voor dirigent Jos Leenen (77), die al 37 jaar voor het koor staat, betekent dat afscheid nemen van een traditie die al sinds kinds af  aan deel is van zijn leven. Toch overheerst bij hem niet het verdriet, maar vooral dankbaarheid.

Het Sint Jozefkoor uit Helmond is opgericht op 13 oktober 1922 door Henri Michielsen. “Wij kijken terug op een rijke geschiedenis”, vertelt Leenen. “Nooit met het gevoel: wanneer stopt het nou? Elke zondag was weer belangrijk. Nu zetten we zelf een punt erachter.”

Het Sint-Jozefkoor staat bekend om het Gregoriaans: eeuwenoude eenstemmige kerkmuziek op Latijnse teksten. Volgens Leenen is die muziek onlosmakelijk verbonden met de kerkdienst. “Alles wat we zingen, sluit aan op de teksten van die zondag. Het is geen concert. De muziek heeft altijd een functie in de mis.”

Hoewel Gregoriaanse zang voor buitenstaanders eenvoudig lijkt, noemt Leenen het juist een van de moeilijkste vormen van koorzang. “Je zingt met het hele koor één melodielijn. Dan moet iedereen exact hetzelfde zingen. Bovendien zit er geen vast ritme in zoals bij moderne muziek. Het ritme volgt de tekst.”

“Als alles samenkomt, gebeurt er iets bijzonders. Dat houdt een koor bij elkaar.”

Geen nieuwe generatie
Door een gebrek aan jonge aanwas ziet het koor zich genoodzaakt te stoppen. Volgens Leenen maakten kinderen vroeger via school en zangopleidingen kennis met Gregoriaans. Dat is tegenwoordig vrijwel verdwenen. “De maatschappij is veel sneller geworden”, zegt Leenen. “Gregoriaans vraagt tijd, aandacht en jarenlange vorming. Vroeger kregen kinderen dagelijks muziekonderwijs en leerden ze noten lezen. Die voedingsbodem is er nauwelijks meer.”

Schakel tussen priester en parochie
Volgens Leenen vervult het koor een belangrijke rol tijdens de mis. “Wij zijn de schakel tussen de priester en de kerkgangers. Het gaat niet om ons als koor. Daarom vinden we applaus na afloop eigenlijk helemaal niet prettig. We staan daar niet voor onszelf, maar ten dienste van de mis.”

Dat gevoel van dienstbaarheid is altijd de rode draad geweest binnen het koor. De zangers trokken jarenlang zingend de kerk binnen, repeteerden wekelijks en verzorgden vrijwel iedere zondag de muziek tijdens de mis.

Dat het koor het zolang heeft volgehouden, komt volgens Leenen niet alleen door de liefde voor het Gregoriaans. Minstens zo belangrijk is het gevoel dat zingen oproept. “Je kunt het bijna niet uitleggen”, zegt hij. “Maar als alles samenkomt, gebeurt er iets bijzonders. Dat houdt een koor bij elkaar.”

Afscheid
Toch ziet hij de toekomst van de kerk met vertrouwen tegemoet. De zondagse viering blijft bestaan en wordt voortgezet door een jongere muziekgroep. “Het is niet ons Gregoriaans, maar het is wel een enthousiaste groep. Dat maakt het voor ons gemakkelijker om afscheid te nemen.”

In de afgelopen decennia organiseerde het Sint-Jozefkoor studiereizen, gaf het concerten, bracht het cd’s uit en werkte het mee aan televisie-uitzendingen. Toch zijn dat volgens Leenen slechts bijzaken. “Het belangrijkste was altijd die ene mis op zondagmorgen. Daar draaide alles om.”

Hoe het zal voelen wanneer het koor straks echt zwijgt, weet hij nog niet. De eerste emoties dienen zich inmiddels aan. “Laatst zongen we een gezang waarvan ik besefte: dit is de laatste keer. Volgend jaar zingen we dat niet meer.”

Laatste optreden
Het Sint Jozefkoor zal op zondag 3 januari voor de laatste keer te horen zijn met de wisselende en vaste gregoriaanse gezangen van die zondag. De precieze tijden worden later nog bekendgemaakt.

Foto: Jos Leenen