Zuid-Willemsvaart 2025; 200 jaar in Helmond

Kunstenaars Marlon Tielemans en Paul de Maat zijn er maar druk mee. Met hun brugwachtershuisjes én met hun zoektocht naar kanaalverhalen. Dit is Helmond ging ook op zoek naar het kanaalverhaal van 200 jaar Zuid-Willemsvaart.

Her en der is 200 jaar Zuid-Willemsvaart afgelopen jaren al uitgebreid gevierd. Dus waarom nog niet in Helmond? Het was even zoeken, maar hierin is nu duidelijkheid. Pas op 1 juli 1825 was het gedeelte van de Willemsvaart van ’s-Hertogenbosch tot Helmond gereed.

Met een lengte van (nu) 123 km, waarvan 79 km in Nederland, kun je de Zuid-Willemsvaart niet echt over het hoofd zien. Het laagste gedeelte in ‘s-Hertogenbosch opende op 31 mei 1825 en de hogere gedeeltes op 24 augustus 1826. Nadien is er nogal wat aan de Willemsvaart gesleuteld. Ook in de naam; Want toen er in Nederland nog twee andere Willemsvaarten kwamen, kreeg ‘die van ons’ de toevoeging Zuid.

Drie gedeeltes
Eind 1822 begonnen de eerste werkzaamheden aan de Willemvaart. Deze vaart was een korter en betrouwbaarder alternatief voor de Maas, tot dan de belangrijkste waterroute tussen Luik en het noorden. De aanleg van de Willemsvaart, genoemd naar koning Willem I, werd in drie gedeeltes verdeeld. Als eerste het stuk van Maastricht naar Lozen (België). Als tweede de aanleg van Lozen naar Helmond. Ten slotte volgde het gedeelte van Helmond naar ‘s-Hertogenbosch met de aansluiting op de Dieze, die weer aansluit op de Maas.

Oponthoud
Het oude kanaal zorgde voor de welbekende Helmondse zin ‘Haai wont an dandere kant van de knaal‘. Want het sneed de stad in tweeën. Ook de hefbruggen veroorzaakten lange wachttijden. Wie heeft er toentertijd níet voor in de file gestaan!? ‘Sorry dat ik te laat ben, maar ik stond voor de brug’  was vooral voor scholieren een prima excuus. De Veestraatbrug noemde men wel eens gekscherend de “brug der zuchten”. Dit vanwege de rijen wachtenden als de scheepvaart erg druk was. Daarom werd in 1915 naast de Veestraatbrug een vaste voetgangersbrug gebouwd. Deze werd weer afgebroken in 1972.

Omleiding
De nood voor een omleiding van de Zuid-Willemsvaart was erg hoog. De aanleg kostte, om het zachtjes te zeggen, behoorlijk wat tijd. Het duurde van 1982 tot eind 1993 voordat de omleiding klaar was. Door beperkte financiële middelen deelde Rijkswaterstaat het project namelijk op in 25 stukken. Dat had een merkwaardig effect. Zo stonden de huidige bruggen over het nieuwe kanaal er eerder dan het kanaal er lag. En lag het kanaal al in Helmond voordat de aansluitingen op de oude Zuid-Willemsvaart klaar waren, dus zonder in gebruik te zijn door de scheepvaart.

Oud en nieuw
Rivier de Aa kreeg een nieuwe loop door de aanleg van de Willemsvaart. Maar door de omleiding in 1982 lag de Nieuwe AA nu in de weg van het nieuwe kanaal, namelijk het stuk tussen de Rijpel en Scheepstal. Maar ja, het kostenplaatje voor een charmante oplossing voor de Nieuwe Aawas te hoog. Een goedkopere oplossing werd gevonden. Zo komt het dat de Nieuwe Aa nu uitmondt in de omleiding in Brouwhuis, vervolgens zes km lang samenvalt met de omleiding en daarna weer aftakt tussen Aarle-Rixtel en Beek.

Sluizen 7, 8 en 9 werden ineens ook overbodig door nieuwe technieken bij de aanleg van de omleiding. Het hoogteverschil in het kanaal werd opgevangen door de nieuwe sluis Brouwhuis.

[Foto’s: Gemeente Helmond en Dit is Helmond]

Lees ook: Op zoek naar kanaalverhalen bij brugwachtershuisjes