“In Helmond wordt keihard gestreden om het Hellemonds te behouden”

Steeds meer streekdialecten lijken te verdwijnen, maar Helmonders strijden hard voor het behoud van hun ‘Hellemonds’. Kristel Doreleijers promoveert bij Tilburg University en het Meertens Instituut op het onderzoek ‘dialectvariatie op sociale media’. De Eindhovense neerlandicus dook in de geschiedenis en ontwikkeling van Brabantse dialecten. Langzaamaan lijken steeds meer dialecten te verdwijnen tot groot verdriet van een oudere generatie die met een eigen streektaal opgroeide. “Een dialect maakt onderdeel uit van je identiteit.”

Doreleijers deed van eind 2019 tot eind 2023 promotieonderzoek naar het Brabants. Het onderzoek zorgde volgens haar soms voor “beladen” reacties: “Dialecten betekenen heel veel voor ouderen, terwijl jongeren er een ander soort band mee hebben. De oudere generatie heeft het idee dat het dialect verloedert en dat woorden verkeerd gebruikt worden door de nieuwe generatie. Jongeren pikken dingen op uit het dialect en verwerken dat in hun spreektaal.”

Het onderzoek vond plaats in de regio Eindhoven. De neerlandicus bezocht onder meer een middelbare school (het Van Maerlantlyceum. red) waar ze leerlingen interviewde over het gebruik van dialect. Ook ondervroeg Dorelijers ouderen uit omliggende plaatsen als Dommelen, Nuenen en Valkenswaard: “Wat opviel is dat er in Eindhoven verstedelijking van het dialect plaatsvindt. De komst van expats en mensen van buiten de regio zorgt er bovendien voor dat er meer Standaardnederlands en Engels gepraat wordt. Op den duur vervlakt het gebruik van dialect en merk je dat er in verschillende gemeenten minder dialect gesproken wordt. Lokale dialecten groeien steeds meer naar elkaar toe, waardoor een oppervlakkiger streekdialect – ook wel regiolect genoemd – ontstaat.”

Immaterieel erfgoed
De verdwijning van een dialect kan veel teweegbrengen in een regio. In Helmond wordt er van alles aan gedaan om het dialect te behouden. “In Helmond koestert men het Helmonds dialect en maakt bijvoorbeeld Stichting Haw ut Hellemonds zich hard voor de zaak. Mensen hechten waarde aan de manier van spreken in deze gemeente. Een dialect maakt deel uit van hun identiteit. Brabanders beschouwen het worstenbroodje en het carnaval ook als ‘hun’ eigendom, en zo moet je het dialect ook zien. Het schept een band als je een plaatsgenoot tegenkomt waarmee je plat kunt praten. Het versterkt de onderlinge band. Zo’n connectie schept de standaardtaal niet. Als een dialect verdwijnt, gaat een deel van die verbintenis, en daarmee een stukje erfgoed, verloren”.

De verdwijning van dialecten is een natuurlijk proces. “Veel jongeren worden niet opgevoed met het dialect van hun (groot)ouders. In Eindhoven waar het onderzoek plaatsvond in elk geval niet. Er bestaan namelijk vooroordelen over dialecten. Zo zouden mensen die plat praten dommer overkomen, of minder succes hebben op de arbeidsmarkt. Daar ben ik het niet mee eens. Een dialect is een eigen taal met klanken, grammaticaregels en woorden. Toch is het Brabants niet politiek erkend. Het Fries is in Nederland wel officieel erkend als een regionale minderheidsstaal. En ook het Limburgs en het Nedersaksisch genieten in bepaalde mate erkenning.”

Politieke erkenning
Politieke erkenning helpt om de streektaal te beschermen. “In Brabant is er minder aandacht voor om het dialect op de politieke agenda te zetten. Al vormt Helmond daarop wel een uitzondering. In deze gemeente wordt gestreden voor het behoud van het Helmonds. Er wordt hier wel gelobbyd om het dialect in stand te houden. Dat zag je bijvoorbeeld in 2023 toen het Helmonds werd opgenomen in het Netwerk Immaterieel Erfgoed Nederland. In Eindhoven is daar geen sprake van”.

Brabant is de laatste tijd meer in de media dankzij series als ‘New Kids’ en ‘Undercover’ waarin Brabantse accenten centraal staan. Sommige woorden en termen worden opgepikt door jongeren die er een eigen soort dialect van maken: een hyperdialect. “Deze term gebruikt de wetenschap al langer. De jeugd gebruikt onderdelen van het oorspronkelijke dialect in hun normale taalgebruik, maar op een overdreven manier. Ze vermengen het dialect op een eigen manier in de spreektaal. Vaak met als doel om mensen aan het lachen te maken.”

Hyperdialect
Niet iedereen kan lachen om dat hyperdialect. Oudere mensen vinden het vooral “nep” zegt Doreleijers: “Zo maakt de jonge generatie op een andere – volgens ouderen vaak verkeerde –  manier gebruik van lidwoorden waaraan je in het Brabants woordgeslacht kunt aflezen. Onderscheid tussen lidwoorden vervalt daardoor. Zo wordt het mannelijke lidwoord unne (‘ne) ook voor vrouwelijke woorden gebruikt: unne (‘ne) oma of unne (‘ne) kuukske. Volgens de oudere generatie is dat not done. Zo hoort het niet. Jongeren gebruiken die lidwoorden vooral als grapje. Netflix- en televisieseries als ‘Undercover’ en ‘New Kids’ zorgden voor een opleving van dit soort Brabants, en dat merk je. Jongeren pikken het dialect via die kanalen op en niet meer via hun ouders.”

Wat Doreleijers opviel, was dat het dialect zo ontzettend veel voor mensen betekent: “Het raakt een gevoelige snaar. Mensen raken geïrriteerd als ze merken dat iemand ‘hun’ taal verkeerd gebruikt. Wanneer een woordje als ‘unne’ een heftige emotie oproept, weet je dat je iets raakt. Ouderen vinden het hyperdialect nep en geen écht Brabants. Het dialect is een onderdeel van de identiteit van veel mensen. Ook in Helmond weet men dat het dialect onmiskenbaar achteruitgaat. Maaar er zijn mooie initiatieven om het proces te vertragen. Zo werkt Helmond hard aan het zichtbaar maken van het Helmonds in de stad, bijvoorbeeld via speciale bewegwijzering. Dat is mooi, want het dialect heeft nog altijd een sociale functie die we moeten koesteren.”

Op vrijdag 14 juni 2024 verdedigt Doreleijers haar proefschrift, dat vanaf die datum ook beschikbaar zal zijn.

[Beeld: Omroep Brabant]

Tip de redactie

Ditishelmond.nl

Heb je een nieuws- of agenda-item, leuke foto of video over Helmond en wil je dit delen?
Stuur het dan in naar onze redactie. Zo weten wíj wat er leeft en speelt in uw wijk!
E-mail: redactie@ditishelmond.nl
Telefoon: 088 166 67 00

Geschreven door Frank van de Ven

Redacteur en verslaggever van Dit Is Helmond

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *